Eibarren gaineko zigorra

Arrate hartu ondoren, matxinatuek euren inguru guztia gotortu zuten trintxerekin eta bunker txikiekin, ustekabeko erasoak saihesteko, bereziki Arrateko haranetik, Amuategi batailoiaren posizio aurreratuenak Maltzagan, Azitaingo Jauregian eta Santa Kruzen kokatuak baitzeuden. Hortik, Arrateko haran osoa, Orbeatik dituen sarbide guztiak eta Birjinaren pasabideak, inorena ez den lurra zen. Arrazoi horrengatik, eta Arrateko gurutzetik Eibarko hirigunea primeran ikusten zelako, gurutzea leku estrategikoa izan zen mugimenduak kontrolatzeko eta Eibarko hiria egunero bonbardatzeko. Garai hartako argazkian, erasotzaileek zuten ikuspegia ikus dezakegu, eta gurutzetik oso gertu, kokapen gotortu bat ikus daiteke, eremu horretatik izan zitekeen erasoak gelditzeko erabilia.

Nazi alemaniarren eta faxista italiarren laguntza ordainezina zuten matxinatuen abiazioaren erasoetatik eta kanoien erasoetatik defendatzeko, hamasei babesleku antiaereo eraiki ziren Eibarren. Babesleku horiek, neurri handi batean, eremu naturalak aprobetxatuz egin ziren, hala nola trenbideko tunelak, Ego ibaiaren azpiko tunelak, etab. Hala ere, matxinatuei espoleta askok huts egin zieten, eta, beraz, jaurtigai askok ez zuten eztanda egiten.

Eibarko hirigunea ia osorik suntsitu zuten hilabete horietan, nagusiki eraikin soilak zirelako, harlangaitz-hormekin, egurrezko egiturekin eta teilazko estalkiekin eginak, eta oin garbiak eta irekiera handiak zituzten, argi naturala aprobetxatzeko tailerretan lan egiterakoan. Era berean, eremuen erabilera mistoa oso ohikoa zen, eraikin berean fabrikak eta etxebizitzak izaten baitziren. Galdategiak eta tailer handienak hormigoi armatukoak ziren eta gehienak hiriaren erditik urrun kokatzen ziren.

Akondia Beheak eta Santa Kruzeko ezproiak osatutako lerroa errepublikanoek okupatu zuten, Arrateko errepidearen eremua estaltzeko, kokapen horren eta Santutegiaren artean, Maltzagatik harremanetan jarriz Ilordorekin eta Elgetako Zerraren posizioekin. Santa Kruzetik, era berean, 81eko morteroa eta bi hodiko kanoi antiaereoa erabiltzen zuten. Matxinoek okupatutako lerroa, Kalamuatik abiatuta "Tomas Meabe" babeslekuaren muinoan zehar eta tarteko posizio batean, Akondiako gailurrean zehar, Aistiko hegoaldeko banalerroaren ezproi handira igarotzen zen, Urkarregi muinotik Elgoibarrera jaitsiz.

Sarjentu frankista “Hotchkiss 1914” metrailadorearekin Arrate, Akondia eta Kalamuaren aurkako erasoan. © Hezkuntza eta Zientzia Ministerioa. Egilea: Andres Erich.

Irudi nagusia:
Kurutzetik ateratako Eibarko irudi orokorra. Kurutzaren azpian matxinatuen gotorleku bat ikusten da. Gotorlekutik haran osoa zegoen ikusmenean. © Bergarako Udal Artxiboa. Egilea: Toribio Jauregi.